Adanaajans
Adanaajans
11 Temmuz 2020 Cumartesi 14:58
Eşeysiz Üreme Nedir? Çeşitleri Ve Özellikleri Nelerdir?

Eşeysiz Üreme Nedir?

Eşeysiz Üreme Bütün canlılar üreme sonucu dünyaya gelmiştir ve yine sadece üreyerek özelliklerini bir sonraki kuşağa aktarabilir. Üreme popülasyonların ve türlerin devamlılığını sağlar. Farklı özellikler taşıyan bireyler meydana getirerek uygun olmayan çevre şartlarına uyumu kolaylaştırır ve evrimleşmeye zemin hazırlar.

Canlılar eşeysiz ya da eşeyli olarak ürer. Bazı canlılar her iki şekilde, dönüşümlü olarak da üreyebilir. Üremenin temeli hücre bölünmesidir.

Eşeysiz üreme üremenin en basit şeklidir. Bir hücreli organizmalar arasında oldukça yaygındır. Ayrıca mantar, bitki ve hayvan gibi çok hücreli organizmalarda da görülür. Eşeysiz üremede ata bir tanedir. Ata canlının vücudunda kopan bir parça gelişip büyüyerek yeni bir canlıya dönüşür. Eşeysiz üremenin temeli mitozdur. Bundan dolayı kalıtsal çeşitlilik meydana getirmez (Eşeysiz üremede kalıtsal çeşitlilik sadece mutasyonla oluşur). Meydana gelen oğul döllerin kalıtsal yapısı bir-biriyle ve atasıyla aynıdır. Mayoz, döllenme ve zigot gelişimi gibi olaylara eşeysiz üremede rastlanmaz.

Eşeysiz üreme uygun çevre koşullarında çok hızlı bir yayılma ve çoğalma sağlar. Eşeysiz üremenin ikiye bölünme, tomurcuklanma, sporla üreme, vejetatif üreme ve rejenerasyon gibi farklı yolları vardır.

A. İkiye Bölünme

Bir hücreden oluşan organizmalarda (bakteri, amip, terliksi hayvan, kamçılı hayvan) eşeysiz üreme bölünme yoluyla gerçekleşir. Bu süreçte ilk olarak prokaryotlarda DNA, ökaryotlarda çekirdek (dolayısıyla içindeki kromozomlar veya DNA lar) kendisini eşler. Daha sonra sitoplazma bölünerek iki yavru canlı oluşur. Sitoplazma bölünmesi canlının vücut yapısına göre enine (paramesyum), boyuna (öglena) veya rastgele (amip) olabilir.

B. Tomurcuklanma

Bazı mantar (bira mayası), bitki (ciğer otu) ve hayvanlarda (sünger) eşeysiz üreme tomurcuklanma yoluyla gerçekleşir. Örneğin bira mayasında ilk önce çekirdek eşlenir. Oluşan iki çekirdekten birinin çevresindeki sitoplazma artar ve hücrenin dış yüzeyine doğru tomurcuğa benzeyen bir çıkıntı oluşturur. İşte bu çıkıntı büyüyerek yavru bira mayasını meydana getirir. Bu yavru birey ana bireyden tamamen ayrılıp bağımsız yaşayabilir. Veya ana bireye bağlı kalarak koloni oluşturabilir.

Ciğer otu ve sölenterler gibi çok hücrelilerdeki tomurcuklanmada önce bir grup hücre hızla çoğalarak bir doku kitlesi oluşturur. Daha sonra yavru birey şeklinde farklılaşan bu doku kitlesi yavru bireyi meydana getirir.

Hidranın tomurcuklanmasıyla oluşan birey ana canlıya bağlı kalabilir veya zemine tutunarak yaşayabilir. Kalori oluşturarak yaşayan bu bireylere polip denir. Poliplerin eşeysiz çoğalmasıyla oluşan ve daha sonra ayrılarak serbest yaşayan bireylere de medüz denir. Medüzlerde tomurcuklanma görülmez.

C. Sporla Üreme

Bazı bir hücreli canlılarda, sıtma parazitinde (plazmodyum), mantarlarda, kara yosunu ve eğrelti otu gibi bitkilerde eşeysiz çoğalma oldukça özelleşmiş hücreler olan sporlarla gerçekleşir. Spor aşırı soğuk, sıcak ve su kıtlığı gibi uygun olmayan çevre şartlarına dayanıklı yapıdır. Çevre şartları düzeldiğinde spor çimlenip gelişerek yeni bireyi meydana getirir. Döl alması ile çoğalan kara yosunu, eğrelti otu ve plazmodyumda döl almaşının eşeysiz üreme evresi sporla olur.

Sporla üreyen canlıların yaşam döngüsünde çoğunlukla eşeyli ve eşeysiz üreme birbirini takip eder. Buna döl alması veya metagenez denir. Döl almaşında genellikle sporlar mayozla gametler mitozla oluşur.

Bir hücreli ökaryot bir organizma olan sıtma mikrobu (plazmodyum) hayatının bir devresini insanın vücudunda, bir devresini de anofel sivrisineğinin dişisinin vücudunda geçirir. Plazmodyum taşıyan bir sivrisinek insanı ısırdığı zaman, plazmodyum sporozitieri (n) kana karışarak karaciğer ve kırmızı kemik iliğine gelir. Bu iki yerde hızla çoğalan sporozoitler tekrar kana karışarak alyuvar hücrelerine yerleşir. Alyuvarda sporozoitlerin birbirini izleyen çekirdek bölünmeleri sonucu çok sayıda çekirdek oluşur. Bu çekirdeklerden her biri etrafına bir miktar sitoplazma alarak merozoite dönüşür. Bu şekilde oluşan çok sayıdaki merozoit alyuvarı şişirerek patlatır. Etrafa dağılan merozoit yeni alyuvarlara geçmesi ile aynı olaylar tekrar eder. Alyuvarların patlaması sırasında ateş ve üşüme şeklinde sıtma nöbetleri ortaya çıkar. Bu arada bazı merozoitler garnetositlere dönüşmek üzere bölünür. Anofel sivrisineğinin dişisi sıtma’ı bir insanı ısırdığında bu gametositleri kanla birlikte alır. Sivrisinekte, gametositlerden gametler gelişir. Farklılaşan gametler sivrisineğin sindirim kanalında döllenerek zigotu oluşturur. Zigot plazmodiyumun yaşam döngüsündeki tek diployit evredir. Zigot ookistinden mayoz bölünmeyle sporozoitler meydana gelir. Bu plazmodiyum sporozoitleri sivrisineğin tükrük bezlerine geçerek bir başka insana aktarılacak duruma gelir.

Sıtma mikrobunun eşeyli üremesi sivrisinekte olur. Buna sporogoni denir. Sıtma mikrobunun insan vücudunda gerçekleşen eşeysiz üremesine şizogoni adı verilir.

D. Vejetatif Üreme

Gelişmiş bitkilerin kök, gövde ve yapraklarına vejetatif organ denir. İşte bir bitkinin sürünücü gövde, yumru gövde, rizom gövde ve yaprak gibi vejetatif organlarından yeni bir bitki üretilmesine vejetatif üreme denir. Yüksek yapılı bir bitki, kalıtsal özellikleri nesiller boyu değişikliğe uğramadan korunmak isteniyorsa, vejetatif yolla çoğaltılmalıdır.

Yorumlar
Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.